Åžili

Åžili (Ä°spanyolca: Chile resmi olarak: República de Chile, Türkçe: Åžili Cumhuriyeti); Arjantin’in batısında, And DaÄŸları ile Büyük Okyanus arasında kalan, kuzeyden güneye 4300 km boyunca uzanan bir Güney Amerika ülkesidir. Kuzeyinde Peru, kuzeydoÄŸusunda Bolivya ve doÄŸusunda Arjantin bulunur. BaÅŸkenti Santiago olup 2005 yılı rakamlarına göre ülkede yaklaşık 16 milyon insan yaÅŸamaktadır. Ä°smi Aymara dilinde “Dünyanın bitimi” anlamına gelen chilli kelimesinden gelir.

Åžili idari olarak onbeÅŸ bölgeye ayrılmıştır, bunlardan ondört tanesi, baÅŸlarındaki Roma rakamlarıyla ifade edilen, kuzeyden güneye sırasıyla Tarapacá, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaíso, O’Higgins, Maule, Bío-Bío, Araucanía, Los Lagos, Aysén, Magallanes y la Antártica Chilena bölgeleri ve sonradan eklenen Los Ríos ile Arica ve Parinacota bölgeleridir. Bunlarla beraber bir de Región Metropolitana de Santiago bölgesi vardır.

Ãœlkenin orijinal ismi olan Chile kelimesinin kökeni tek ve kesin bir ÅŸekilde kanıtlanmamıştır. En yaygın açıklama, kelimenin Aymara Dili’nden türediÄŸidir. Bu dilde Chilli kelimesi Dünyanın son bulduÄŸu diyar“ anlamına gelir. Bu durum, Aymara yerleÅŸim bölgelerinden yola çıkıp Åžili’ye gelen ilk Ä°spanyol olgusuyla desteklenir. Ä°spanyollar Güney Amerika’nın sömürgeleÅŸtirilmesinin baÅŸlangıcından itibaren Atacama Çölü‘nün güneyindeki toprakları Chile adıyla nitelendirirler. Åžili okullarında ayrıca, Trile adlı bir kuÅŸun pitoresk betimlemesi olabileceÄŸi yönünde bir deÄŸiÅŸke de öğretilir.

BaÅŸka ve daha az yaygın bir teori ise Ä°nka dili Quechua’yı ismin kökeni olarak gösterir. Ä°nka Krallığı‘nın azami geniÅŸliÄŸi bugünkü Santiago’ya ulaşır. Ä°nkalar Río Aconcagua‘nın güneyindeki toprakları, görece soÄŸuk iklime ve karlarla kaplı Andlar‘a dayanarak kar anlamına gelen Tchili diye adlandırırlar.

DiÄŸer taraftan kesin olarak geçerli olan, Chile diye yapılan ülke tanımlamasının (Ä°spanyolcada aynı ismimde olan) Chili biberine dayanmadığıdır. Bu kelime Orta Amerika Aztek Dili Nahuatl‘dan gelir. Chili ve bundan yapılan salsaya Åžili Ä°spanyolcası’nda aji denir.

Åžili her ne kadar, Güney Amerika kıtasını kuzey-güney doÄŸrultusunda Antarktika’ya kadar uzanan bir ülke olsa da, ortalama geniÅŸliÄŸi sadece 180 km’dir. Ãœlkenin en dar yeri (Antarktika’daki Åžili toprakları sayılmazsa) 90 km iken en geniÅŸ yerinin uzunluÄŸu 240 km kadardır. Avrupa ile kıyaslanacak olursa Danimarka’dan Sahra Çölü’ne uzanacak kadar bir mesafe kat edilir. DoÄŸu-Batı mesafesi çok az olsa da bu iki uç arasında çok fazla rakım farkı oluÅŸur. Ãœlke ayrıca kuzeyden güneye çok farklı iklim, bitki örtüsü ve coÄŸrafi ÅŸekiller gösterir. Bu yüzden Åžili, birçok kaynakta tezatlar ülkesi olarak anılır. Hakikaten de kuzeydeki çölü, Afrika’nın Sahara‘sını, güneydeki kannalları Norveç kanallarını, Los Lagos’daki Osorno ve çevresi Ä°sviçre Alplerini, Orta bölgeleri Akdeniz’i hatırlatmasıyla, ayrıca Patagonya’daki buzullarıyla, bu ismi hak eder.

Åžili daÄŸları, yeryüzünün en yüksek sıradaÄŸlar zincirini oluÅŸturur. 6000 m’nin üstünde birçok zirvesi vardır. Bunlardan biri olan Åžili’nin en yüksek dağı (6.880 m) Ojos del Salado aynı zamanda dünyanın en yüksek volkanıdır. AÅŸağıda en ünlüleri listelenmiÅŸtir.

• Nevado Ojos del Salado, 6.880 m, III. Bölge (Atacama Bölgesi)
• Cerro Tupungato, 6.800 m, (Metropolitan Bölgesi)
• Volcán Llullaillaco, 6.739 m, II. Bölge (Antofagasta Bölgesi)
• Volcán Parinacota, 6.342 m, I. Bölge (Tarapacá Bölgesi)
• Volcán Licancábur, 5916 m, II. Bölge (Antofagasta Bölgesi)
• Descabezado Grande, 3.830 m, VII. Bölge(Maule Bölgesi)
• Torres del Paine, 2.800 m, XII. Bölge (Magallanes y de la Antártica Chilena Bölgesi)
• Volcán Villarrica, 2.840 m, VIII. Bölge (Araucanía Bölgesi)
• Volcán Osorno, 2.652 m, X. Bölge (los Lagos Bölgesi)
• Volcán Cerro Hudson, 1.905 m, XI. Bölge (Asyen Bölgesi)

Ãœlkenin özel coÄŸrafi yapısı sebebiyle, uzun nehirleri yoktur. En uzun nehir olan Rio Loa‘nın uzunluÄŸu 443 km’dir. Ãœlkenin kuzeyinde Atacama Çölü‘ndeki ekstrem kuraklık, büyük su birikimlerinin oluÅŸmasını engeller. Kuzeydeki az sayıda nehir And DaÄŸları’ndaki karlardan beslenirler. Güneye indikçe artan yağışlar, beraberinde bu bölgelerdeki nehirlere daha fazla su hacmi getirir. Nehirler, Åžili ekonomisinde, özellikle enerji saÄŸlanmasında önemli rol oynar. Bununla birlikte somon balıkçılığı ve rafting gibi macera turizmi içinde fırsatlar sunar. Kuzeyden güneye önemli nehirleri aÅŸağıda sıralanmıştır.

• Río Lauca, 160 km, I. Bölge (Tarapacá)
• Río Lluta, 167 km, I. Bölge (Tarapacá)
• Río Loa, 443 km, II. Bölge (Antofagasta)
• Río Copiapó, 162 km, III. Bölge (Atacama)
• Río Elquí, 170 km, IV. Bölge (Coquimbo)
• Río Choapa, 160 km, IV. Bölge (Coquimbo)
• Río Aconcagua, 142 km, V. Bölge (Valparaíso)
• Río Maipo, 250 km, Metropolitan/ V. Region (Metropolitan/ Valparaíso)
• Río Mapocho, 120 km, Metropolitan(Metropolitana)
• Río Cachapoal, 172 km, VI. Bölge( O´Higgins)
• Río Maule, 240 km, VII. Bölge (Maule)
• Río Biobío, 380 km, VIII. Bölge (Biobío)
• Río Imperial, 52 km, IX. Bölge (Araucanía)

Gölleri arasında kuzeydeki tuz gölleri sayılabilir ki bunların en ünlüsü olarak Salar de Atacama’yı söyleyebiliriz. Bununla birlikte en kuzeyde, yeryüzünün en yüksek konumdaki göllerinden biri olan Lago Chungará gölü bulunur. Gölün alanı 21,5 km² olup, 4.500 m yükseklikte bulunur.

Bir grup büyük ve güzel göller Temuco ÅŸehrinin güneyinden baÅŸlayıp Puerto Montt’a kadar uzanır. Bunlar sırasıyla şöyledir.

• Lago Colico, 56 km², IX. Bölge (Araucanía)
• Lago Caburga, 51 km², IX. Bölge(Araucanía)
• Lago Villarrica, 176 km², IX. Bölge (Araucanía)
• Lago Calafquén, 120 km², IX. Bölge (Araucanía) und X. Bölge (Los Lagos)
• Lago Panguipulli, 116 km², X. Bölge (Los Lagos)
• Lago Riñihue, 77 km², X. Bölge (Los Lagos)
• Lago Ranco, 401 km², X. Bölge (Los Lagos)
• Lago Puyehue, 156 km², X. Bölge (Los Lagos)
• Lago Rupanco, 223 km², X. Bölge (Los Lagos)
• Lago Llanquihue, 860 km², X. Bölge (Los Lagos)

Ayrıca güneyde 970 km² alanı ile Åžili’nin en büyük gölü Lago General Carrera bulunur ki bu göl Arjantin’deki Lago Buenos Aires gölünün batı kanadını oluÅŸturur.

Nüfus

Nüfusun en sık olarak bulunduÄŸu yer, baÅŸkent Santiago ve çevresidir. Toplam nüfusun neredeyse yarısı bu bölgede yaÅŸar. Sadece ÅŸehirde 5.5 milyon insan yaÅŸar ki bu ülkenin 1/3′üne tekabül eder. Kuzeyde ve güneyde tarımın yapılabildiÄŸi And’ların arasında kalan ovalar yine yoÄŸun yaÅŸanan yerlerdir. Santiago’nun 100 km batısında liman ÅŸehri Valparaiso’da 1 milyon insan yaÅŸar.

Ülkenin kuzey ve güney uç noktalarına gidildikçe, yerleşim yoğunluğu, elverişsiz yaşam koşulları sebebiyle seyrekleşir. Zira kuzey çölü ve güneyin soğuk, rüzgarlı iklimi buralarda yaşamayı zorlaştırır.

Etnik yapı

Åžili halkının % 90′ını ataları Avrupalı olanlarla, Avrupalı ve Kızılderili karışımı olan melezler oluÅŸturur. Ãœlkedeki melezlerin oranı % 50, Mapuçelerin oranı % 7, Aymara oranı % 0.5 ve Polonezyalı oranı ise % 0.02 dir. Ãœlkeye özellikle 19. yüzyılda Avrupa’dan Ä°ngiliz, Ä°rlandalı, Alman göçmen gelmiÅŸ sonraları ise Hırvatistan, Filistin, Ä°talya’dan göçmen almıştır.

Ãœlkenin ilk sahipleri olan yerli halk Mapucheler kendi aralarında da Piçunçe, Araucan ve Huilliçe olmak üzere 3 alt gruba ayrılır. Bu gruplar kendi özgün dillerini okullarda halen ilave ders olarak almakla beraber, bazı yerel TV kanallarına da sahiptirler. Bütün bunlara raÄŸmen Mapucheler’in geleneksel yaÅŸam tarzları, bugünkü ekenomik düzende pek mümkün olmamaktadır.

Ülkenin kuzeyinde ise başta Quechua ve Aymara olmak üzere birkaç tane daha küçük etnik grup mevcuttur.

Bitkiler

Åžili, kuzeyden güneye uzanan uzun bir ülke olması münasebetiyle çok geniÅŸ ve deÄŸiÅŸik bitki örtüsüne sahiptir. Atacama Çölü‘nde pratikte hiçbir ÅŸey yetiÅŸmez. Burada daha çok kaktüs çeÅŸtlerinin yanı sıra, Andlar’a doÄŸru ve sahil kesimlerinde bitkilere rastlanabilir. Bununla birlikte bazı yıllarda yaÄŸan yağışların ardından, çöl birkaç günlüğüne de olsa milyonlarca çiçek ile bezenir.

Çölüm güneyi step ve bozkırdır ve Andlar’da And yastığı da denilen taÅŸ sertliÄŸinde yareta (Azorella yareta) yetiÅŸir. Kuru bölgelerde Boldo (Peumus boldus) denen bir çalı türü hakimdir. Kıyı bölgelerdeki sıradaÄŸlarda ve Andlar’da sisli ormanlar mevcuttur.

Şarap bağları Rio Elqui nehir bölgesindedir. Nehir vadisinin dışında sadece dikenli çalı ve kaktüsler vardır.

Ãœlkenin orta bölgesinde Jubaea cinsi bir palmiye aÄŸacı ve ÅŸili arokaryasına çokça rastlanır. Arokarya Mapuçeler için kutsal bir aÄŸaçtır, zira belenmelerinde onun iri tohumlarından yararlanırlar. Ayrıca yine merkezi Åžili’de okaliptus aÄŸaçları ile kaplı alanlar görülebilir.

Güney Åžili’de yaÄŸmur ormanları kategorisine giren büyük ormanlar mevcuttur. Bu ormanlarda ağırlıklı olarak servi, çam, ve melez gibi aÄŸaçlar bir arada bulunur. Ayrıca Antarktika yalancı kayını (Nothofagus antarctica) ve kavak gibi aÄŸaçlar da çok geniÅŸ alanlara yayılmışlardır.

Patagonya bölgesinde büyük otluk stepler ve tundralar hakimdir. Magellan ve Asyen bölgelerinde çok büyük alanlar buzullarla kaplı olduğundan buralarda çok fazla bitki örtüsüne rastlanmaz.

Hayvanlar

Steplerle kaplı alanlarda devegiller familyasından lamalar, guanakolar, alpakalar ve vikunyalar çok yaygın bir ÅŸekilde yaÅŸarlar. And DaÄŸları’nda yaÅŸayan buraya özgü geyikler ve kondorlar aÅŸağı yukarı ülkenin bütün armalarında resmedilmiÅŸlerdir.

Dağlık steplerde pumalar, kemirgenler yaşarken ormanlar da tilki, kodkod, geyik ve kolibri gibi canlılara yaşam alanı sunar.

Humboldt pengueni, macellan pengueni, deniz aslanı, pelikan türü canlılar ise kuzey Åžili’nin soÄŸuk sularında ve güney Åžili’nin buzluk alanlarında rastlanan hayvanlardır.

Yaklaşık Åžili’nin tüm And daÄŸları kısımlarında And kondoru ve büyük tuz göllerinde flamingolar yaygın olarak yaÅŸarlar.

Güneyde, nandu, magellan tilkisi ve AteÅŸ Toprakları’nda baykuÅŸ yörede görülen canlılardandır.

Ãœlke tarihi

M.Ö. yaklaşık 13.000 yıllarında, bugünkü ülke sınırlarında insanların yaÅŸadığı bilinmektedir. Kuzey Åžili Ä°spanyollar tarafından fethedilmeden kısa süre öncesine kadar Ä°nka Krallığı‘na aitti. 1520 yılında dünyanın çevresini dolaÅŸmak için yelken açan Ferdinand Magellan, kendi adıyla anılan Magellan BoÄŸazı‘nı geçerken ülkenin güney ucunu keÅŸfetmiÅŸ oldu. Daha sonra Åžili’ye ulaÅŸan ilk Avrupalılar altın aramak amacıyla 1535 yılında Peru’dan gelen Diego de Almagro ve mahiyetindekilerdi. Ancak bu kiÅŸiler yerel halk grupları tarafından geri püskürtüldü. Avrupalılar’ın ilk tam manasıyla yaptıkları yerleÅŸim, 1541 yılında Pedro de Valdivia’nın 1541 de Santiago’yu kurması olmuÅŸtur. 1542 den itibaren de Åžili, Ä°spanyol Peru ValiliÄŸi’nın bir parçası haline gelmiÅŸtir.

Åžili’de Ä°spanyollar çok az altın ve gümüş bulduÄŸu ve ülkenin ücra konumu sebebiyle Åžili Ä°spanyol Krallığı için daha ziyade fazla önem verilmeyen bir koloni durumundaydı. Ayrıca Atacama Çölü, Peru’ya direkt ulaşıma engel teÅŸkil ettiÄŸinden, ülke çok daha sonra, diÄŸer tarım ürünleri ve minerallerinin devreye girmesiyle, Ä°spanyollar tarafından önemli bir tedarik bölgesi haline gelmiÅŸtir.

Bağımsızlık talepleri ilk, 1808 yılında, Ä°spanya Napolyon‘un kardeÅŸi Joseph tarafından yönetilirken baÅŸladı. 18 Eylül 1810 yılında baÅŸa geçen bir cunta Ä°spanya Krallığı’na baÄŸlı bir otonomi ilan etti. Ä°spanyollar’ın Napolyon‘a karşı yürüttüğü bağımsızlık savaşından sonra, sınırsız bir güçle tekrar Åžili’yi almaya kalkıştı. Ancak Ä°spanyollar Chacabuco’daki muharebede Åžili ve Arjantinli birliklere yenildiler. 5 Nisan 1818′deki Maipu muharebesinden sonraysa Ä°spanyol direniÅŸi sona erdi. Muharebelerin başındaki komutan Jose de San Martin, Bernardo O’Higgins yararına baÅŸkanlıktan feragat edince O’Higgins ilk Åžili Devlet yöneticisi oldu.

O’Higgins 1823 yılında düşürüldü ve Peru’ya sürgüne gitmek zorunda kaldı. Akabindeki yıllarda çeÅŸitli devlet adamları baÅŸa geçti. 1830 yılında baÅŸa geçen Diego Portales Palazuelos ülkeyi diktatör tarzda yönetirken 1833 yılında çok sıkı bir anayasa hazırlattı. Bu merkezî anayasa ile 1833-1891 yılları arasında Åžili uzunca süre istikrar kazandı. Zamanla ülke, Güney Amerika’nın ekonomik olarak en güçlü bölgesi haline geldi. Yürüttüğü birçok savaÅŸla, özellikle 1836-1839 Peru-Bolivya konfedarasyon savaşını kazanmasıyla Åžili gücünü pekiÅŸtirdi.

Ä°spanya, Peru’daki eski kolonileri tekrar ele geçirmeye çalışınca Åžili Ä°spanya’ya 1865 yılında savaÅŸ ilan etti. Papudo ve Chiloe adaları önünde deniz muhrebeleri meydana geldi. Peru’da ortak düşmana karşı Åžili’ye katıldı. SavaÅŸ pratikte 1866 yılında sona erdiyse de, Ä°spanya ile problemler 1871 ve 1883 yıllarındaki antlaÅŸmalarla çözüldü.

Ekonomi

Salvador Allende’nin sosyalist halk ekonomisinin aksine Pinochet, neoliberal pazar ekonomisine yönelmiÅŸtir. Kamu kuruluÅŸlarının büyük bölümü hem Pinochet zamanında hem de daha sonraki yönetimlerde özelleÅŸtirilmiÅŸtir. Ancak Allende zamanında devletleÅŸtirilen, Pinochet’nin militer kontrolü altında tutulan bakır üretimi bugün hala devlet elindedir.Pinochet’den sonra orta sol iktidarlar ,sosyal hakları tesis etmek için gayret etmiÅŸ olsa da, Åžili hala daha bugün sosyal eÅŸitsizliÄŸin çok fazla olduÄŸu ülkelerden biridir.

Ülkenin en büyük sektörlerinin başında % 57 ile hizmet sektörü gelir. Bunu % 34 ile üretim % 9 ile de tarım izler.. Şili Latin Amerika’nın en büyük hammadde üreticilerindendir. Dünyanın en büyük bakır rezervlerine sahiptir ki bu Dünya üretiminin % 40’ına tekabül eder.. Çeşitli değerli metaller ve Şili güherçilesi 19. yüzyıl boyunca ülkeyi zengin kılmıştır. Bugün Pascua-Lama projesi ile planlanan Dünya’nın en büyük altın madeninin, beraberinde çok büyük çevre sorunlarını da getirmesinden endişe ediliyor.

Bunların yanında balıkçılık ve tarım da ülke ekonomisinde önemli rol oynar. Ülke alanının % 7’si tarım alanı olarak kullanılır. Bu alanlar daha çok ülkenin merkezi kısımlarında yoğunlaşmıştır. Kuzeydeki çölde tarım sadece vahalarda yapılır. Hayvancılık ise ağırlıkla orta Şili ve güney Şili’nin kuzey kısımlarında yapılır.

Şarapçılık da ülke ekonomisine önemli katkılar yapar.

Facebook da Paylas